Zaliczka, zadatek, przedpłata – czym się różnią?

21 października, 2024

Wykonując codzienne transakcje zakupu i sprzedaży, możesz się spotykać z pojęciami typu zaliczka, zadatek oraz przedpłata. Niejednokrotnie są one wykorzystywane zamiennie, jednak skutki prawne wręczenia sprzedającemu jednego z nich są odmienne. Różnice są widoczne szczególnie wówczas, gdy umowa nie zostanie zrealizowana.

Czym jest zaliczka?

Z zaliczką masz do czynienia, gdy na poczet wykonanej w przyszłości usługi lub dostarczonego towaru, zostanie wpłacona określona kwota. Zostaje ona zaliczona a’conto przyszłych świadczeń, które wynikają z umowy zawartej między stronami zdarzenia.

Zaliczka nie stanowi formy zabezpieczenia wykonania umowy, a jedynie część ceny. Jeżeli zatem strony transakcji przyjęły, że kupujący wręczył zaliczkę, to w sytuacji, gdy umowa nie dojdzie do skutku (jedna ze stron zdecyduje się np. odstąpić od umowy), druga strona nie może jej zatrzymać. Zaliczka ma zatem charakter zwrotny.

Zaliczka zawsze podlega zwrotowi, jeśli transakcja nie zostanie zrealizowana. Nie ma tutaj znaczenia, z czyjej winy tak się stało. Jeśli natomiast transakcja zostaje zakończona sukcesem, nabywca musi jedynie dopłacić różnicę między kwotą zaliczki a całkowitą wartością umowy.

Czym jest zadatek?

Nieco odmienny charakter od zaliczki ma zadatek, który jest regulowany przez art. 394 Kodeksu cywilnego i jest bezpośrednio związany z kwestią realizacji umowy. Oznacza on sumę pieniężną lub rzecz, którą jedna osoba daje drugiej, przy zawarciu umowy (umowy właściwej lub umowy przedwstępnej).

Kupujący, który wręczy daną kwotę zadatku, a następnie zrezygnuje np. z organizacji wesela, na którą zawarł umowę, traci go na rzecz sprzedającego. Ma on prawo zatrzymać zadatek bez konieczności świadczenia usługi, z której zrezygnowano czy przekazania towaru, na który wpłacono zadatek.

W przypadku zadatku w sytuacji, gdy od zawarcia umowy uchylać się będzie sprzedający (umowa nie zostanie wykonana ze względu na niego), to kupującemu należeć się będzie zwrot zadatku w podwójnej wysokości. W takiej sytuacji można powiedzieć, że zadatek jest zwrotny. Trzeba przygotować oświadczenie o odstąpieniu od umowy, które będzie stanowiło podstawę do żądania otrzymania zwrotu wpłaconej kwoty.

To, czy zadatek ma pełnić funkcję zabezpieczenia wykonania umowy, czy raczej pełnić funkcję odstępnego (czyli rekompensaty za niewykonanie umowy) zależy od ustaleń między stronami. W praktyce, jeśli umowa nie zostanie zrealizowana, a strony nie ustalą inaczej, zadatek może zostać potraktowany jako forma odszkodowania za niewykonanie umowy.

Od powyższego standardu istnieje jednak wyjątek. Jest nim sytuacja, w której obie strony w umowie porozumiały się, iż w razie nieudanej transakcji otrzymany zadatek zostanie zwrócony temu, kto go wpłacił. Stosuje się go najczęściej, gdy w razie nieudanej transakcji żadna ze stron nie ponosi dużych strat. 

Czym jest przedpłata? Czym różni się od zadatku i zaliczki? 

Według obowiązującej reguły przedpłata to kwota zapłacona dostawcy lub usługodawcy po zawarciu umowy, ale przed sfinalizowaniem transakcji. Przyjmuje się, iż podobnie jak w przypadku zaliczki lub zadatku stanowi ona część umówionej kwoty. 

Funkcją przedpłaty jest potwierdzenie ustaleń oraz zagwarantowanie dojścia do skutku transakcji w określonym terminie. Ponieważ, tak jak wspomnieliśmy już powyżej, przedpłata stanowi część kwoty głównej, to po sfinalizowaniu transakcji do zapłaty pozostaje kwota pomniejszona o uiszczoną wcześniej kwotę.

Zaliczka czy zadatek: co się bardziej opłaca? Różnice między zadatkiem a zaliczką 

Różnica między zaliczką a zadatkiem polega głównie na tym, że zaliczka może zostać zwrócona, jeśli jedna ze stron zdecyduje się odstąpić od umowy. Zadatek zamawiającego z kolei przepada, jeśli ten zrezygnuje z usługi/towaru. Jeśli wykonawca zrezygnuje, jest zobowiązany do zwrotu podwójnej wysokości wpłaconej kwoty. 

Warto wiedzieć! Zaliczka i zadatek podlegają odliczeniu od kwoty całego świadczenia, jaką ma zapłacić zobowiązany. 

Przedpłata, zadatek i zaliczka: o tym pamiętaj 

Każdorazowo w przypadku posługiwania się pojęciem zadatku, ważne jest, aby informacja o wpłaceniu lub żądaniu jego wpłacenia, została zawarta w umowie między stronami. Jeżeli zapis taki nie zostanie naniesiony, jakiekolwiek wpłaty częściowe są traktowane jako zaliczki i podlegają zwrotowi. Warto o tym pamiętać podczas sporządzania umowy dotyczącej np. zakupu nieruchomości czy samochodu.

Aby uniknąć sytuacji niekomfortowych i nieporozumień, gdy zdecydujesz się na realizację jakiejkolwiek umowy kupna/sprzedaży, warto pamiętać o poniższych kwestiach (zarówno będąc wykonawcą, jak i zamawiającym). 

• Zaliczka to kwota, która podlega zwrotowi, jeśli umowa nie zostanie dotrzymana – nie ma znaczenia, z czyjej winy to nastąpi. W każdym przypadku trzeba zrealizować zwrot zaliczki. 
• Zadatek jest co do zasady bezzwrotny – chyba że strony ustalą inaczej w umowie. 
• Informacja o zadatku musi się znaleźć w umowie – w przeciwnym razie jakiekolwiek wpłaty są traktowane jako zaliczki
• Wysokość zadatku i zaliczki nie może wynosić 100% wartości przedmiotu umowy – zwykle wynosi 10% (z reguły uwzględnia VAT). Zarówno zadatek, jak i zaliczka stanowią wpłatę na poczet opłaty za całą usługę/towar. 
• Zadatek może zostać wpłacony przed zawarciem umowy, w trakcie (w obecności notariusza czy agenta nieruchomości) lub po podpisaniu umowy. 

Z punktu widzenia kupującego i sprzedającego, powyższe pojęcia przyjmują zupełnie odmienny charakter. W sytuacji bowiem, gdy zależy Ci na zabezpieczeniu swojego interesu i zwiększeniu szansy, że umowa zostanie wykonana, to rozwiązaniem właściwym będzie zadatek w wysokości np. 10% wartości świadczenia. Taka forma obliguje i ‘motywuje’ sprzedającego do właściwego wykonania jej zapisów. W przeciwnym razie wpłacający będzie mógł żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości. 

Z kolei zaliczka nie stanowi żadnego zabezpieczenia i zwykle jest pobierana tylko na poczet kosztów wykonania pracy. Rzadziej stosuje się ją np. przy rezerwacji terminu na sali weselnej. Częściej jest pobierana np. przy realizacji prac remontowych czy budowlanych, gdzie w razie problemów można po prostu zwrócić zaliczkę i zrezygnować z dalszej współpracy. 

Podsumowanie 

Zaliczka, zadatek i przedpłata różnią się między sobą głównie pod względem skutków prawnych następujących w przypadku niewykonania umowy. Zaliczka jest zwrotna w przypadku odstąpienia od umowy, zadatek jest zazwyczaj bezzwrotny, chyba że strony ustalą inaczej lub wykonawca wycofa się z realizacji usługi, a przedpłata ma na celu potwierdzenie transakcji. Warto jasno określić w umowie, która z tych form płatności ma zastosowanie w danej sytuacji, aby uniknąć nieporozumień i niewywiązywania się z ustaleń. Wiedza na temat tego, czym różni się zaliczka od zadatku i przedpłaty, będzie pomocna w wyborze najlepszej formy zabezpieczenia.